Znaczenie kierunków w plastyce – piony, poziomy, skosy

Malując obraz lub komponując jakikolwiek projekt graficzny powinniśmy brać pod uwagę, że różne układy kompozycyjne różnie działają na odbiorców i mogą budzić odmienne skojarzenia.

Przewaga kierunków poziomych na obrazie lub projekcie graficznym symbolizuje spokój, stagnację, melancholię, a nawet smutek. Wynika to z podświadomego kojarzenia pozycji horyzontalnej ze snem, stanem spoczynku, lub śmiercią. Oto przykład melancholijnego obrazu Williama Blake’a:

William Blake - “Pity” ca. 1795

William Blake – “Pity” ca. 1795

A oto inny przykład, okładka do książki Stephena Kinga zaprojektowana przez Daniela Chudego (stanowi fragment jego pracy dyplomowej realizowanej pod moim kierunkiem). W projekcie tym linie horyzontalne mają wyrażać posępny nastrój powieści, natomiast stopniowe przekształcanie się linii prostych w coraz bardziej rozedrgane jest nawiązaniem do przemiany psychiki głównego bohatera.  Czyli jest to przejście od całkowitego spokoju, do coraz większego napięcia. 

Daniel Chudy - book cover for Stephen King's ‘Insomnia’

Daniel Chudy – book cover for Stephen King’s ‘Insomnia’

Przewaga kierunków pionowych, wertykalnych oznacza siłę, witalność, wzrost, życiową energię, potencję, czyli ogólnie kojarzy się pozytywnie. Jeśli taką kompozycję wzmocnimy soczystymi barwami, to na pewno będzie wywoływała pozytywne emocje, będzie kojarzyła się z przypływem wiosennej energii. Strzeliste formy można odnaleźć m. in. w sztuce gotyku, potem wyraźna moda na ten typ kompozycji nastąpiła w okresie secesji (Art Nouveau). W bardziej filozoficznym ujęciu, przewaga form wertykalnych na obrazie symbolizuje nadzieję i pogodę ducha, natomiast przewaga układów horyzontalnych wyraża rezygnację, stagnację, depresję, brak chęci do działania.

Alphonse Mucha - Art Nouveau

Art Nouveau – Alphonse Mucha

Jan Lenica – poster

Jan Lenica – poster

Ostre, strzeliste formy mogą także kojarzyć się z dynamiką, agresją. Mocno przyciągają uwagę, jak w tym projekcie Daniela Chudego do książki pt. „Dzieci kukurydzy”. Multiplikacja i podobieństwo kontrastowych, ostrych form, dodatkowo ma kojarzyć się ze zbrodnią i  tytułowym polem kukurydzy jako upiornym labiryntem bez wyjścia.

Daniel Chudy - book cover for Stephen King's 'Children of the Corn'

Daniel Chudy – book cover for Stephen King’s ‚Children of the Corn’

Połączenie kierunków pionowych i poziomych oznacza ład, harmonię, spokój i równowagę. Idealnej harmonii poszukiwał m. in. holenderski malarz, przedstawiciel neoplastycyzmu – Piet Mondrian. Oczywiście w jego kompozycjach niebagatelną rolę odgrywa dodatkowo kolor, ale rozważania o kolorze zostawmy na inną okazję. Oto jedna z bardziej znanych prac Mondriana:

Piet Mondrian - Composition with Yellow, Blue and Red, 1937–42

Piet Mondrian – Composition with Yellow, Blue and Red, 1937–42

Najbardziej dynamiczne kompozycje to takie, które są oparte na liniach diagonalnych i skrótach perspektywicznych. Przewaga linii skośnych, diagonalnych kojarzy się z dynamiką, ekspresją, ruchem, walką. Przykłady dynamicznych kompozycji można odnaleźć w sztuce dawnej. Oto jeden z bardziej znanych obrazów wczesnego renesansu: „Bitwa pod San Romano” – Paolo Uccello. Tu, w sposób dosłowny, za pomocą kompozycji dynamicznej artysta chciał przestawić dynamikę zaciętej bitwy.

Paolo Ucello - The Battle of San Romano

Paolo Uccello, The Battle of San Romano (c. 1435–1455), tempera on wood, 182 × 320 cm, Galleria degli Uffizi, Florence

Przenieśmy się teraz do sztuki współczesnej, awangardowej. Dynamika i ruch fascynowała futurystów. Było to bezpośrednio związane z gwałtownym rozwojem techniki, a także miało na celu wizualne wzmocnienie radykalnych, futurystycznych manifestów. Poniżej znajduje się kolaż futurystyczny Carlo Carry. W pracy tej, kompozycja dynamiczna oparta na skosach wzmocniona została układem spiralnym.

Carlo Carrà - collage

Carlo Carrà – collage

Dynamiczne kompozycje były cechą charakterystyczną przedwojennej grafiki awangardowej. Szczególnie mam na myśli rosyjski konstruktywizm. Dynamizm w kompozycji był też znakiem rozpoznawczym niemieckich ekspresjonistów. W ekspresjonistycznym filmie Roberta Wiene z 1920 r. pt. „Gabinet doktora Caligari”, przewaga ostrych układów diagonalnych w scenerii ma na celu dezorientację widza i ukazanie szaleństwa bohatera.

Robert Wiene - The Cabinet of Dr. Caligari, 1920. Film still

Robert Wiene, The Cabinet of Dr. Caligari, 1920. Film still

Asymetryczne układy, skróty perspektywiczne i liczne przekątne w projektach rosyjskich konstruktywistów lub Jana Tschicholda, były powiewem nowoczesności i próbą zerwania z dotychczasową „nudą projektową”, czyli tradycyjną typografią opartą na centralnych, poziomych układach.

Alexander Rodhenko; Jan Tschichold - poster

Alexander Rodchenko, poster, 1924; Jan Tschichold, “The Woman Without a Name”, film poster, 1929

Wzmocnienie kompozycji dynamicznych spiralnymi układami i skrótem perspektywicznym nadaje dodatkowej dynamiki projektom, wprowadza dodatkowy ruch i może przyprawiać o zawrót głowy. Mistrzami tego typu odważnych kompozycji byli Bracia Stenberg:

Posters by Stenberg Brothers

Posters by Stenberg Brothers

Układy spiralne chętnie stosował też w swoich plakatach i czołówkach filmowych mistrz animacji –  Saul Bass. Ponoć to właśnie on podsunął Alfredowi Hitchcockowi pomysł na najsłynniejszą bodaj scenę w historii thrillerów – scenę morderstwa pod prysznicem z „Psychozy”. Scena ta również jest oparta na układzie wirowym.

Saul Bass - poster for Alfred Hitchcock's 'Vertigo'

Saul Bass – poster for Alfred Hitchcock’s ‚Vertigo’;
on the right: scene of murder in the shower from A. Hitchcock ‚Psycho’

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *